Van mindful naar meedogenloos in 24 uur

Donderdag reflecteren, vrijdag vechten om een blender.

Geen kalkoen geschaad. Alleen mijn geloofwaardigheid als kok.

Er is iets wonderlijks aan Thanksgiving en Black Friday. Donderdag ben je dankbaar, vrijdag vecht je bij zonsopgang om een televisie met 28% korting. Alsof je net hebt gemediteerd en dan drie espresso’s achterover slaat. Toch horen die twee in Amerika onlosmakelijk bij elkaar, als friet en mayo, of als fietsen met gegarandeerde tegenwind.

Thanksgiving: alles begon met eten (uiteraard)

Thanksgiving zelf heeft wortels die ouder zijn dan Amerika. Europeanen hielden al dankfeesten voor de oogst, maar in de VS wordt meestal verwezen naar 1621, toen de Pilgrims in Plymouth samen aten met de Wampanoag-stam. Een moment van saamhorigheid, hoewel het latere koloniale verhaal natuurlijk een stuk minder harmonieus verliep.

Door de eeuwen heen riepen verschillende staten spontaan dankdagen uit, soms om de oogst, soms om het einde van een oorlog, soms omdat men vond dat mensen eindelijk eens moesten ophouden met mopperen. President George Washington maakte van Thanksgiving in 1789 voor het eerst een nationale dag, maar Abraham Lincoln legde in 1863 definitief vast dat het de laatste donderdag van november zou zijn. De traditie bestaat vooral uit familie, eten, nog meer eten, parades en sportwedstrijden.

Toen sloeg de koopgekte toe

Black Friday begon niet als koopjesfeest. In de jaren vijftig in Philadelphia noemde de politie de dag na Thanksgiving “Black Friday” vanwege de drukte, de verkeerschaos en de dichtgeslibde straten. Geen charmante bijnaam, zullen we maar zeggen.

Pas in de jaren tachtig kregen marketeers een geniale ingeving: “Black Friday” moest niet klinken als chaos maar als winst. Winkels gingen op die dag namelijk “in het zwart”, boekhoudtaal voor de dag waarop er eindelijk geld werd verdiend. Negatieve associatie weg, positieve PR-glans erop. Vanaf dat moment werd de vrijdag na Thanksgiving het startschot voor het kerstinkoopseizoen, compleet met mensen die om vier uur ’s ochtends in wachtrijen staan tot ver om de hoek. Vrijwillig.

Van bezinnen naar bezeten

Het contrast is bijna absurd, donderdag samen zijn, dankbaar, reflectief, en vrijdag alles wat los en vast zit in een winkelkarretje schuiven. Maar dat maakt het ook weer interessant: Eerst dankbaarheid, dan een karretje vol flatscreens. Een spirituele afrit, direct gevolgd door een snelweg naar Bol.com.

Nederland: wél de korting, niet de context

Rond 2015 kwamen we in Nederland met z’n allen tot de conclusie: “Hé, die Amerikanen hebben daar blijkbaar een gigantische kortingsknal, dat moeten wij ook!” Dus importeerden we Black Friday alsof het een container vol aanbiedingen was. Binnen twee jaar was het normaal dat je werkdag begon met 37 mails die schreeuwen: ‘NOG 12 UUR!’, terwijl je alleen wc-papier wilde kopen, geen jacuzzi voor je hond.

En zoals dat gaat met Nederlandse koopdrift plus marketingcreativiteit is het inmiddels volledig ontspoord. Eerst hadden we één Black Friday. Toen kwam het Black Friday-weekend. Vervolgens ontstond de Black Friday-week en nu leven we in Black Friday-maand. Een maand lang korting, banners die schreeuwen en webshops die hyperventileren. Je weet niet eens meer wanneer het echt Black Friday is. Alsof een kinderfeestje uitmondt in een festival van vier weken, compleet met slaapzak, rookmachine en een burn-out.

Het opvallendste en ergste van alles is dat we Thanksgiving zelf niet hebben geïmporteerd. Geen familie. Geen reflectie. Geen dankbaar moment. Maar wel korting op bluetoothspeakers. Het is alsof verbinding ons koud laat maar een aanbieding ons spontaan emotioneel maakt. We hebben het hele idee van dankbaarheid gemist en alleen onthouden dat er ergens iets goedkoper moet zijn dan gisteren.

Een tafel, geen deals. Even echt.

Ik ben blij dat ik Thanksgiving één keer écht heb meegemaakt. Een Amerikaanse collega en vriendin nodigde mij en twee collega’s ooit uit voor een volledig traditioneel Thanksgiving-diner. De hele tafel vol, kalkoen, cranberrysaus, zoete aardappel, het type maaltijd waarbij je denkt: elastiek was beter geweest. Het was precies zoals je hoopt dat zo’n avond is. Geen kortingscode nodig.

Hier werd alleen om de laatste portie zoete aardappel gevochten.

Iedere Black Friday denk ik even aan die tafel, aan dat moment. En ik hoop dat we af en toe ook wat dankbaarheid importeren, in plaats van alleen de koopjes.

Mag er ook een beetje dankbaarheid bij, tussen al die deals?
(Kalkoen niet verplicht.)